Print Friendly, PDF & Email

Jeśli któremukolwiek miłośnikowi pływania przyszłoby znaleźć się w dniach 20 i 21 sierpnia 2016 r. na pływalni Centrum Sportowego Kadoma w Osace, przecierałby zapewne oczy ze zdumienia. Mógłby wówczas zobaczyć tradycyjną procesję daimyō, czyli panów feudalnych średniowiecznej Japonii, odgrywaną w wodzie przez pięćdziesięciu sześciu instruktorów szkoły pływackiej Hamadera. Część z nich pokonywałaby basen wpław z olbrzymimi proporcami w dłoniach, część – w samurajskich hełmach.

Byłby też świadkiem dziwnych zawodów, w których ocenia się nie tyle szybkość, ile precyzję ruchów. Wśród technik pływackich niewprawnemu oku Europejczyka udałoby się rozróżnić dziwny styl przypominający waterpolowego kraula, w którym głowa jest uniesiona nad wodą, a wyprostowane w łokciach ręce są przenoszone tuż nad jej powierzchnią, ponadto pływanie na boku, pływanie przy użyciu tzw. eggbeater kick, naprzemiennego kopnięcia nóg, które umożliwia utrzymanie korpusu wysoko nad powierzchnią wody, oraz pływanie czymś na kształt stylu klasycznego, z tym że bez zanurzania głowy i z nożycowym kopnięciem.

il_1

Procesja daimyō w Centrum Sportowym Kadoma w Osace, sierpień 2016. Fot. JASF.

Jeśli wystarczyłoby mu cierpliwości, mógłby również oklaskiwać konkurencję, w której punktowane jest chodzenie po dnie, pokaz z trzymanymi między palcami stóp wachlarzami i kaligrafowanie w wodzie.

Oczywiście, aby to wszystko obejrzeć, musiałby się dowiedzieć o tym przedziwnym wydarzeniu i zajrzeć w tym celu na stronę jego organizatora, a więc Japońskiej Federacji Pływackiej (JASF), która od 1955 r. przygotowuje w kraju zawody i pokazy klasycznych japońskich technik pływackich (jap. nihon eiho). Japońskie pływanie jest tam wyszczególnione jako szósta dyscyplina pływacka obok pływania zwykłego, synchronicznego i na wodach otwartych oraz skoków do wody i piłki wodnej.

il_2

Technika zwana moro-nukite. Ogólnokrajowe zawody na miejskim basenie Big Wave w Hiroszimie, sierpień 2015. Fot. JASF.

Jakie są korzenie nihon eiho? Genezę tej dyscypliny w najkrótszy sposób opisuje nota na stronie JASF: „Japońska sztuka pływania jest przekazywana z pokolenia na pokolenie jako jedna ze sztuk walki. Składające się na nią techniki pływackie powstawały w zależności od tego, jaką naturalną przeszkodę należało pokonać: morze, rzekę czy jezioro. Obok zwykłego pływania składa się na nią pływanie długodystansowe, pływanie z elementami samoobrony, podwodne zapasy, a także pokazowe techniki pozwalające zaprezentować siłę pływaka, co niegdyś postrzegane było jako honorowy obowiązek samuraja” [1].

il_3

Pokaz z wachlarzmi (sensu-morogaeshi). Ogólnokrajowe zawody na miejskim basenie Big Wave w Hiroszimie, sierpień 2015. Fot. JASF.

Początki japońskiego pływania wiążą się więc z wojskowym wyszkoleniem samurajów i sztuką walki zwaną suieijutsu (por. mój wpis „Suieijutsu – droga samuraja”). Główny nacisk był w niej położony na utrzymanie gotowości bojowej, stąd w większości technik głowa pływaka jest uniesiona nad wodą. W suieijutsu bardziej liczyła się też precyzja ruchów i umiejętność bezszelestnego przemieszczania się niż prędkość. Tę ostatnio trudno było zresztą osiągnąć w przypadku, gdy wojownik płynął obok konia, w zbroi i z obciążeniem w postaci miecza.

Z czasem, kiedy pod panowaniem Tokugawów, którzy zjednoczyli Japonię na początku XVII w., w Kraju Kwitnącej Wiśni zapanował długotrwały pokój, sztuka walki w wodzie – podobnie jak inne japońskie sztuki walki – z umiejętności wykorzystywanej w czasie wojny zamieniła się w praktykę fizycznego i duchowego samodoskonalenia. Kultywowana w Japonii przez cały okres Edo (1603–1868), przetrwała reformy Meiji i na początku XX w. doczekała się ogólnonarodowego stowarzyszenia, czyli założonej w 1925 r. przez barona Masao Matsunagę Federacji Klasycznego Japońskiego Pływania.

il_4

Technika zwana onukite. Ogólnokrajowe zawody na miejskim basenie Big Wave w Hiroszimie, sierpień 2015. Fot. JASF.

Dziś nihon eiho jest nauczane przez 28 uznanych przez JASF tradycyjnych szkół pływania [2]. Matsunaga, który był niestrudzonym popularyzatorem japońskich tradycji pływacki również poza granicami kraju, w wydanej po angielsku książce „Swimming in Japan” (Tokio, 1935) wymienia dziesięć podstawowych stylów nihon eiho, wykształconych w konkretnym regionie i dostosowanych do naturalnych wodnych warunków [3]. Są to:

Iwakura ryū

Szkoła (jap. ryū) pochodzi z półwyspu Kii. Podstawowa technika iwakura ryū to inatobi oraz tachi-oyogi (pływanie z mieczem). Pierwsza polega na wybiciu się nogami wysoko do góry, tak aby korpus znalazł się jak najwyżej nad powierzchnią. Pomaga w tym dynamiczne odepchnięcie się rękami jak przy żabie. Technika ta była używana przez pływaka, gdy zaplątał się w wodorosty lub trafił na silny wir. Druga z technik opiera się na wspomnianym już eggbeater kick i pozwala utrzymać się pionowo w wodzie w ten sposób, by móc swobodnie operować mieczem. Często używana była w trakcie oficjalnych ceremonii.

Kankai ryū

Szkoła pochodzi z miasta Ise w prefekturze Mie. Podstawowa technika to hira-oyogi. Styl ten przypomina współczesny styl klasyczny, z tym że ruch rąk jest o połowę wolniejszy od ruchu nóg. Tempo powinno być umiarkowane, sposób poruszania się łagodny i płynny. Styl ten służy przemieszczaniu się na długich dystansach w morzu.

Kobori ryū

Szkoła pochodzi z Kumamoto położonego w zachodniej części wyspy Kiusiu. Podstawowa technika to katchū-gozen-oyogi, czyli pływanie w pełnym uzbrojeniu. „W tym stylu – pisze Matsunaga – forma nie jest tak bardzo istotna jak hołd składany przez duszę pływaka”. Styl ten często był używany w oficjalnych samurajskich ceremoniach i stosowany w treningu wojskowym.

1935_swimming_in_japan-27

Ilustracje z książki „Swimming in Japan”, Tokio 1935.

Tosuijutsu

Styl ten polega na utrzymaniu ciała nad wodą tak, by pływak miał wolne ręce i mógł posłużyć się dowolną bronią. Jedną z technik używanych w tym stylu jest tachi-oyogi-shageki, umożliwiająca podczas pływania strzelanie z broni palnej.

Shinden ryū

Szkoła pochodzi z terenów położonych nad Morzem Wewnętrznym pomiędzy wyspami Honsiu, Kiusiu i Sikoku. Podstawowa technika – shusoku-garami. Opiera się ona na umiejętności pływania ze związanymi rękami i nogami. W shinden ryū praktykuje się również ikada-zumō, czyli sumo na tratwie. Przegrywa ten zawodnik, który zostaje zepchnięty do wody.

Suifu ryū

Szkoła pochodzi z miasta Mito położonego w prefekturze Ibaraki w środkowej części wyspy Honsiu. Jedna z jej szkół córek, ohta ha, działała w Tokio. Podstawowa technika to suikyū-reisha – strzelanie z łuku podczas pływania. Niegdyś stosowana była podczas oblężeń przy pokonywaniu fos. Kolejna ważna technika ze szkoły suifu to ­kata-nukite-hitoe-noshi, czyli pływanie na boku. Używana była podczas pływania pod prąd lub w poprzek niego. Jeszcze inną umiejętnością pływacką było moro-nukite. Przypominało nieco inatobi (por. iwakura ryū), z tym że do samego wyskoku ponad lustro wody dochodził jeszcze gwałtowny ruch rąk – najpierw do tyłu jak przy delfinie, aby zwiększyć moc wybicia, potem do przodu po to, by utrzymać stabilną pozycję nad wodą. Technika ta służyła pokonywaniu wysokich fal. Była też stosowana do wzmocnienia nóg.

1935_swimming_in_japan-28

Ilustracje z książki „Swimming in Japan”, Tokio 1935.

Nojima ryū

Szkoła pochodzi z Okayamy położonej w południowo-zachodniej części wyspy Honsiu. Podstawową techniką jest tachi-oyogi. W odróżnieniu od nazwy techniki ze szkoły iwakura słowo tachi oznacza tu nie miecz, lecz udeptywanie. Sama technika polega jednak mniej więcej na tym samym, a więc na zastosowaniu kopnięcia eggbeater kick, wykonanego tak, by górna część ciała pozostała nieruchoma, a ręce wolne. Technika ta służy do przenoszenia w wodzie rozmaitych przedmiotów bez ich zamaczania. Inną ciekawą umiejętnością trenowaną w szkole nojima jest suisho, czyli kaligrafowanie przy jednoczesnym unoszeniu się na wodzie. Umiejętność ta często była prezentowana podczas oficjalnych ceremonii.

Mukai ryū

Szkoła wywodzi się z Tokio. Skupia się ona na suichū-watariai-no-koto – walce wręcz podczas pływania. Składają się na nią następujące techniki: (1) yoko-uchikomi (uderzenie z boku), (2) uchite-tome (zatrzymanie ciosu przeciwnika poprzez chwyt za nadgarstki, a następnie przyciągnięcie go i podduszenie), (3) ude-hishigi (zatrzymanie ciosu przeciwniku przez blokadę ramieniem), (4) maki-otoshi (rzut spowodowany zatrzymaniem ciosu poprzez wykręcenie ramienia), (5) tsuki-te (popchnięcie), (6) ashi-karami (ruch polegający na schwytaniu kostki kopiącego w twarz przeciwnika, wykręcenie jej i atak na jego drugą nogę), (7) jūji-shime (duszenie za pomocą skrzyżowanych rąk), (8) ushiro-shine (chwyt duszący od tyłu). Oprócz wodnych zapasów w szkole mukai trenuje się również sensu-morogaeshi, pływanie z wachlarzami trzymanymi nad wodą w palcach stóp. Trudność tej figury polega na tym, że jest ona dynamiczna. W pozycji wyjściowej pływak leży na plecach, następnie musi obrócić się na brzuch tak, żeby stopy nadal wystawały z wody, a wachlarze pozostały suche.

Japanese swimming method_Note Taken from Y_Takahashi_Tokyo - Suikokai (1919)

Ilustracja z książki Y. Takahashiego, „Japanese Swimming Method”, Suikokai, Tokio 1919.

Yamanouchi ryū

Szkoła pochodzi z sąsiadujących ze sobą miast Usuki i Ōita położonych w północno-wschodniej części wyspy Kiusiu. Głównymi technikami są w niej reiki, czyli komenderowanie za pomocą chorągwi w trakcie pływania, i ohbata-okiwatari – pływanie w morzu z olbrzymim papierowym proporcem (kobiety zamiast proporców unoszą nad głową parasolki). W yamanouchi ryū uczy się także wydawania dźwięków na rogu zrobionym z muszli (hora-gai). Pierwotnie dźwięk muszli miał zachęcać płynących wojowników do walki. W czasach Matsunagi muszla była używana jako instrument sygnalizujący moment wejścia pływaków do wody lub wyjścia z niej.

Suishin ryū

Szkoła pochodzi z Echizen, starej japońskiej prowincji położonej w północnej części prefektury Fukui na wyspie Honsiu. Klifowe wybrzeże Echizen idealnie nadawało się do ćwiczenia skoków do wody i tę właśnie dyscyplinę (saka-tobi – skoki na główkę) uprawia się w szkole suishin.

Oprócz ćwiczenia wyżej wymienionych technik i przygotowywania pokazów szkoły tradycyjnego japońskiego pływania organizowały również zawody (kyogi). Należały do nich m.in. shijū-kyogi polegające na jak najdłuższym utrzymaniu nad wodą dwóch ponadtrzyipółkilowych odważników, po jednym w każdej ręce. W 1935 r., a więc w momencie, w którym tekst Matsunagi został opublikowany, rekord Japonii wynosił 1 min i 16,4 sek.

Techniki trenowane w japońskich szkołach pływackich były bazą, na której wykształciły się bardziej współczesne formy pływania, m.in. pływanie na boku, rodzaj waterpolowego kraula czy różne odmiany japońskiej żaby. We wszystkich ruch nóg opierał się na kopnięciu nożycowym lub kopnięciu żabkarskim. Nic więc dziwnego, że japoński żabkarz Yoshiyuki Tsuruta, złoty medalista na dystansie 200 m stylem klasycznym na olimpiadach w Amsterdamie (1928) i Los Angeles (1932), zwracał uwagę we wspomnianej już książce „Swimming in Japan”, że Japończycy są narodem predestynowanym do pływania żabką: „Współczesny styl klasyczny jest przyspieszoną wersją klasycznego japońskiego stylu hira-oyogi z kwankai ryū, rozwiniętego w zatoce Ise. Sądzę, że właśnie dlatego Japonia miała bardziej technicznie wypracowaną pływacką metodykę nauczania i trenowania tego stylu niż jakikolwiek inny kraj” [4].

Dziś nihon eiho jest częścią kulturowego dziedzictwa Japonii i jako takie jest kultywowane przez współczesne szkoły pływackie. W japońskim pływaniu nie ma jednak nic ze skansenu. Trening tradycyjnych technik pozwala wzmocnić nogi, ulepszyć elementy stylu klasycznego, wreszcie – poszerza zakres ruchu i każe zwrócić uwagę nie tyle na prędkość, ile na dokładność pływackiego kroku.

„Precyzja to klucz do tego sportu”, mówi lektorka o nihon eiho w dokumentalnym filmie „History of swimming” (prod. Arte / WDR). Te słowa chyba najlepiej ujmują istotę tej japońskiej dyscypliny, którą moglibyśmy określić jako coś zawieszonego pomiędzy pływaniem zwykłym a synchronicznym. Jest tu miejsce i na wysiłek, i na elegancję, i na zwykłą radość pływania.

Przypisy:

[1] Oficjalna strona Japońskiej Federacji Pływackiej: http://www.swim.or.jp/compe_jp/ [dostęp: 27.02.2017].
[2] Atsunori Matsui, Toshiaki Goya, Hiroyasu Satake, „The History and Problem of Swimming Education in Japan”, International Aquatic History Symposium and Film Festival, International Swimming Hall of Fame, 2012, s. 130.
[3] Masao Matsunaga, „Samurai Styles of Swimming” [w:] „Swimming in Japan”, International Young Women and Children’s Society, Tokio 1935, s. 41–58.
[4] Yoshiyuki Tsuruta, „Breast Stroke” [w:] tamże, s. 148.